بسم الله الرحمن الرحیم
سلسله جلسات درس اخلاق
با موضوع وصایای رسول خدا صلوات الله علیه وآله به ابوذر
جلسه شصت و نه – 23/07/1404
اینجا پیامبر خدا فرمودند که کلمه طیبه صدقه است و هر قدمی که انسان به سمت نماز برمیدارد نیز صدقه محسوب میشود. صدقه در فرهنگ دینی ما از آن عناوین ارزشمند است؛ عنوانی است که ارزش و اهمیت یک عمل را نشان میدهد. به عنوان مثال، وقتی میخواهند به کاری ارزش بیشتری بدهند، میگویند: «این عمل صدقه است»؛ بدین ترتیب کاری که انجام میدهی به شمار صدقه محسوب میشود و ارزشمند میشود و به آن بها داده میشود.
صدقه شامل سخن خیر و کلام نیک نیز میشود؛ سخنی که موجب شادی مؤمن شود، گرفتاری او را رفع کند و امید در دل او ایجاد کند. همچنین سخنی که شخصی را از انجام کار زشت بازدارد نیز صدقه محسوب میشود. بنابراین پیامبر خدا به ابوذر فرمود: «ابوذر، کلمه طیبه صدقه است» و سپس فرمودند: «هر قدمی که به سمت مسجد برمیداری، نیز صدقه است.» بدین ترتیب، هر قدمی که انسان به قصد تقرب به خدا به سمت مسجد برمیدارد، عبادت محسوب میشود و ارزش دارد. حتی اگر خانه شخصی نزدیک مسجد باشد، تلاش میکند مسیر دیگری را برود تا قدمهای بیشتری بردارد و ثواب بیشتری کسب کند.
از اینجا پیامبر خدا بحث را از فضای قبلی، که مربوط به زبان، سخن گفتن و کلام بود، به سمت مسجد، نماز و آثار هر یک از این اعمال در نماز و اهمیت آن سوق دادند. درباره نماز مطالب فراوانی بیان شده و تأکیدات اهل بیت در این زمینه بسیار است. حالات و رفتارهای خود اهل بیت در نماز نیز موضوعی ویژه است.
برای مثال، امیرالمؤمنین در جنگ صفین حتی در میان درگیریهای شدید، به آسمان نگاه میکرد تا زمان دقیق زوال خورشید را برای انجام نماز ظهر بداند. وقتی ابن عباس به حضرت عرض کرد که در چنین شرایطی، فرصت نماز نیست، حضرت پاسخ داد که ما برای اجرای احکام خدا میجنگیم و هیچ چیز نباید مانع اقامه نماز اول وقت شود. اهمیت نماز به اندازهای است که حتی جنگ و مشغلههای شدید نمیتوانند مانع آن شوند.
نماز آداب، احکام و اسرار فراوانی دارد. تکبیرها، رکوع، سجود، حمد و سورههایی که در نماز خوانده میشوند، دریایی از معرفت هستند. اگرچه انسان گاهی به دلیل مشغلههای زندگی فراموشی پیدا میکند، شارع مقدس برای جلوگیری از فاصله گرفتن انسان از نماز، اذان را تشریع کرده است. اذان بلند و هشداردهنده است و خود عبادت محسوب میشود؛ همچنین دیگران را به نماز اول وقت تشویق میکند. پیامبر خدا فرمودند که شیطان با شنیدن بانگ اذان فرار میکند و ساکنان آسمان نیز جز اذان چیزی از زمین نمیشنوند.
همچنین زمانی که انسان مشغول سخن است و صدای اذان به گوش میرسد، صدای او نیز باید بالا رود. فضیلت موذن بسیار زیاد است و خود اذان و اقامه، موضوعی مفصل و گسترده دارند. اگر وارد بحث مفصل اذان و اقامه شویم، احتمالاً ده تا دوازده جلسه نیاز خواهد بود تا بهطور کامل بررسی شود؛ چرا که بسیاری از اذانهایی که امروزه خوانده میشوند، صحیح نیستند. بهعنوان مثال، اذانی که با طول زیاد و حالت مداحی خوانده میشود، دیگر اذان واقعی نیست.
اذان باید وقتشناس و دقیق باشد و موذن باید از صفات عدالت برخوردار باشد. در کشورهای اهل سنت، برای موذنها خانه و امکانات خاصی در نظر گرفته میشود و حقوق آنان از بیتالمال تأمین میگردد. موذن باید شخصیتی ارزشمند باشد و همه نمیتوانند این مسئولیت را بر عهده بگیرند. حتی اگر قصد داشته باشیم کودکان را تشویق کنیم، باید به آنان بیاموزیم که اذان را با وقتشناسی و عدالت بخوانند.
آداب اذان و اقامه نیز بسیار گسترده است. هنگام شنیدن اذان، باید در لحظات مشخص کلمات معینی گفته شود، مانند «لا حول و لا قوة إلا بالله» و سایر اذکار که باید بهطور هماهنگ تکرار شوند. در مدینه، مردم هنگام اذان جمعیتاً اذکار را تکرار میکنند. همچنین، هنگام اذان و اقامه، صحبت کردن ممنوع است و حتی روایتهایی بیان میکنند که اگر کسی در این زمان سخن بگوید، ممکن است لال یا کفر از دنیا برود.
فضیلت موذن نیز بسیار بالاست. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: هر جایی که صدای موذن میرسد و مردم توجه میکنند، به همان اندازه آمرزیده میشود. هر موجودی، حتی موجودات غیر زنده، وقتی میشنوند که موذن الله اکبر میگوید، با او تصدیق میکنند. به تعداد هر نفری که با اذان او نماز میگزارد، حسناتی برای موذن ثبت میشود.
در گذشته، رسم بر این بود که همه در اذان شرکت کنند و یکی از نشانههای تکبر این بود که فرد نمیتوانست در جمع اذان بگوید. بنابراین، موذن باید توانایی بلند شدن و اذان گفتن در جمع را داشته باشد، و این کار نشاندهنده تواضع و شجاعت معنوی او است.
در بحث نماز، ما به اهمیت اقامه نماز در اول وقت بسیار پرداختهایم. اذان بهمنزله یادآوری است که وقت نماز فرا رسیده و انسان باید به سمت نماز برخیزد. در کشور اسلامی، بهویژه در جمهوری اسلامی، گاهی مردم متوجه وقت ظهر نمیشوند و حتی در شهرهایی مانند کرج، اذان بهطور صحیح شنیده نمیشود. اگر از کنار مسجدی عبور کنیم، ممکن است صدای ضعیف و غیرقابل تشخیصی به گوش برسد. پخش اذان باید بهگونهای باشد که هم بلند و واضح باشد و هم آزاردهنده نباشد؛ صدایی لطیف، تربیتکننده و قابل فهم که وقت نماز را نشان دهد.
متأسفانه گاهی رادیو یا بلندگوهای مساجد، اذان را بهگونهای پخش میکنند که مردم را اذیت میکند، یا طولانی و همراه با دعاهای دیگر است که باعث خستگی و آزار شنوندگان میشود. اذان باید با صدای لطیف و درست پخش شود تا انسان بتواند با شنیدن آن وقت نماز را تشخیص دهد و به سوی مسجد شتاب کند.
ابن مسعود از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده است که محبوبترین اعمال نزد خدا، نماز اول وقت است. نماز واجب باید در وقت مقرر خوانده شود و تأخیر آن بدون دلیل مناسب، ثواب نماز را کاهش میدهد. پیامبر خدا به ابوذر فرمودند که همانطور که کلمات نیک و پاکیزه و آموزش قرآن و دعا کلمه طیبه و صدقه است، هر قدمی که انسان به سوی نماز برمیدارد نیز برای او صدقه محسوب میشود و ثواب آن ثبت میشود.
در توصیههای پیامبر به ابوذر آمده است که باید مساجد را نیکو آباد کرد و بهترین ساختمانها را برای آنها فراهم ساخت. هر کس که ندای موذن را پاسخ دهد و به سوی نماز شتاب کند، ثواب عظیمی برای او نوشته میشود و خداوند پاداش بهشت را برای او مقرر میکند. انسان میتواند در هر مکان مباح نماز بخواند، اما حضور در مسجد، به ویژه برای همسایگان مسجد، توصیه اکید شده است. رسول خدا فرمودند: «هر کس همسایه مسجد است، باید نمازش را در مسجد اقامه کند.» فقها نیز اقامه نماز در مسجد برای همسایگان را مستحب موکد دانستهاند.
مساجد نیز از نظر اهمیت و ثواب یکسان نیستند. برخی از مساجد مانند مسجد الحرام، مسجد النبی، مسجد کوفه و مسجد بیتالمقدس دارای فضیلت ویژهای هستند. امام باقر علیهالسلام فرمودند که اگر مردم مسجد کوفه را میشناختند، حتی از راه دور برای رسیدن به آن توشه و مرکب آماده میکردند؛ زیرا یک نماز واجب در آن، ثواب یک حج و یک نماز مستحب، ثواب یک عمره دارد. رسول خدا فرمودند که یک رکعت نماز در مسجد النبی برابر با هزار رکعت در سایر مساجد است و یک رکعت نماز در مسجدالحرام برابر با هزار رکعت در مسجد النبی.
خانههای خدا در زمین همان مساجد هستند و برای اهل آسمان میدرخشند همانگونه که ستارگان برای اهل زمین میدرخشند. خوشا به حال آنان که مساجد را خانه خود قرار دادهاند و در آن وضو میگیرند و به عبادت خدا میپردازند. حضور در مسجد موجب افزایش حسنات و پاک شدن گناهان است. امام صادق علیهالسلام فرمودند: کسی که به قصد شرکت در نماز جماعت به سوی مسجد گام برمیدارد، خداوند برای هر گامی که برمیدارد هفتاد هزار حسنه مینویسد و درجات او را افزایش میدهد.
پیامبر خدا همچنین دستورالعملهایی برای آبادسازی مساجد ارائه فرمودند. ابوذر پرسید که چگونه میتوان مساجد خدا را آباد کرد. پیامبر چهار دستور مهم دادند:
1. صدای خود را بلند نکنید.
2. باطل و سخن لغو در مسجد نگوئید.
3. خرید و فروش و معاملات تجاری را در مسجد انجام ندهید.
4. اعمال لغو و بیهوده در مساجد را ترک کنید.
متأسفانه در برخی مساجد امروزه این چهار دستور رعایت نمیشود و فعالیتهای بیهوده و مزاحم در مسجد انجام میگیرد. انشاءالله در فرصتی دیگر به تفصیل این مسائل را بررسی خواهیم کرد.
